*UPDATE: Het tijdschrift heeft nu, naast de correctie, een reactie van de auteurs gepubliceerd waarin zij mijn bezwaren erkennen.
Vorig jaar publiceerde eClinicalMedicine, een tijdschrift van The Lancet, een artikel getiteld “Effects of therapeutic interventions on long COVID: a meta-analysis of randomized controlled trials.” [“Effecten van therapeutische interventies op long COVID: een meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde studies”]. In het artikel werd gesteld dat, volgens “bewijs met hoge zekerheid,” lichaamsbeweging de gezondheid zou kunnen verbeteren en “prioriteit zou moeten krijgen.” Deze conclusies waren om meerdere redenen absurd. (Ik heb er hier en hier over geschreven.)
Ik schreef een ingezonden brief, die zojuist is gepubliceerd. Het redactieproces was relatief eenvoudig. Mij werd gevraagd enkele woorden te verwijderen die als wat overbodig werden beschouwd voor academisch taalgebruik. Zo had ik bijvoorbeeld geschreven dat de beweerde bevindingen “niet serieus genomen kunnen worden,” en het woord “absurd” was ook in de brief geslopen. Geen probleem. De wijzigingen waren vrij eenvoudig door te voeren.
Het tijdschrift heeft ook een zeer onbevredigende reactie en een formele correctie van de auteurs van de meta-analyse gepubliceerd. De tekst van beide documenten is hieronder opgenomen.
Mijn brief naar eClinical Medicine
Opmerkingen over “Effecten van therapeutische interventies op long covid: een meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde onderzoeken”
David Tuller
Een recent artikel, “Effects of therapeutic interventions on long COVID: a meta-analysis of randomized controlled trials,” reported “high-certainty evidence” [“Effecten van therapeutische interventies op long covid: een meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde studies”], meldde “bewijs met hoge zekerheid” dat lichaamsbeweging de gezondheid kan verbeteren en “prioriteit zou moeten krijgen”.1 Ik wil graag enkele bedenkingen uiten met betrekking tot deze studie, die van invloed kunnen zijn op de conclusies van de auteurs.
Ten eerste hanteren de tientallen onderzoeken in de meta-analyse uiteenlopende definities van long covid. In sommige gevallen lijkt het erop dat deelnemers aan de onderzoeken zelfs geen long covid hadden. Zo omvatte een Braziliaanse studie bijvoorbeeld “patiënten met COVID-19 in de acute fase.”2 Het samenvoegen van onderzoeken met heterogene populaties en het opnemen van resultaten van deelnemers die niet aan de definities van long covid voldoen, maakt het lastig om de resultaten van de meta-analyse te interpreteren.
Ten tweede hebben de auteurs zelf vastgesteld dat de gegevens die in de meta-analyse zijn gebruikt met de nodige voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd. Ze ontdekten dat, volgens de Risk of Bias Tool van Cochrane, slechts drie van de opgenomen onderzoeken een “laag risico” op bias hadden, terwijl 33 – de meerderheid – een “hoog risico” op bias hadden. Hun analyse van de kwaliteit van het bewijs voor de vele uitkomsten, volgens het GRADE-raamwerk (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation),3 leverde vergelijkbare resultaten op, waarbij “27% van het bewijs … als zeer laag, 57% als laag, 11% als matig en 5% als hoog werd beoordeeld.”
Gezien deze erkende beperkingen is de stellige bewering dat oefentraining effectief is en “prioriteit zou moeten krijgen” ongegrond, evenals de bewering dat deze bevindingen “bewijs met hoge zekerheid” vormen.
Referenties
1. Tan, C. ∙ Meng, J. ∙ Dai, X. ∙ et al.
Effects of therapeutic interventions on long COVID: a meta-analysis of randomized controlled trials
eClinicalMedicine. 2025; 87, 103412
2. Rodríguez-Blanco, C. ∙ Bernal-Utrera, C. ∙ Anarte-Lazo, E. ∙ et al.
Breathing exercises versus strength exercises through telerehabilitation in coronavirus disease 2019 patients in the acute phase: a randomized controlled trial
Clin Rehabil. 2022; 36(4):486-497
3.Guyatt, G.H. ∙ Oxman, A.D. ∙ Vist, G.E. ∙ et al.
GRADE: an emerging consensus on rating quality of evidence and strength of recommendations
BMJ. 2008; 336(7650):924-926
Het corrigendum van de auteurs
Correctie op ‘Effects of therapeutic interventions on long COVID: a meta-analysis of randomized controlled trials’ [‘Effecten van therapeutische interventies op long covid: een meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde studies’]
Tan et al.
Beschrijving van de fout en de impact ervan op de resultaten en de conclusie
Na publicatie van dit artikel bleek uit een evaluatie achteraf dat, als gevolg van een fout tijdens het literatuuronderzoek, één referentie die niet aan de inclusiecriteria voldeed, ten onrechte in het onderzoek was opgenomen.
We betreuren deze fout ten zeerste en hebben corrigerende maatregelen genomen. De niet-conforme referentie, “Breathing exercises versus strength exercises through telerehabilitation in coronavirus disease 2019 patients in the acute phase: a randomized controlled trial” [“Ademhalingsoefeningen versus krachttraining via telerevalidatie bij patiënten met coronavirusziekte 2019 in de acute fase: een gerandomiseerd gecontroleerd onderzoek”,]1 werd verwijderd en de meta-analyse werd dienovereenkomstig opnieuw uitgevoerd. In totaal vijf meta-analyses over oefentraining bevatten dit foutieve artikel. Bij deze vijf meta-analyses vertoonden de vier uitkomsten – 6MWT, 30sSTS, VAFS en MBDS – geen verandering in de richting van de gepoolde effectgrootte of de statistische significantie ervan. Er werd wel een verandering in de richting van de gepoolde effectgrootte waargenomen voor VE (L/min), hoewel deze niet significant bleef. Deze aanpassingen hebben geen invloed op de degelijkheid van de algemene conclusies van het artikel, noch veranderen ze de wetenschappelijke waarde of klinische relevantie ervan.
(Hierna bevat het corrigendum herziene berekeningen in de secties en tabellen die zijn beïnvloed door het verwijderen van de proef.)
Dit antwoord is ontoereikend en onbevredigend. De studie die ik in mijn brief noemde, was een voorbeeld van een onderzoek dat in de meta-analyse was opgenomen, waarbij de deelnemers niet per se long covid hadden. Het was echter niet het enige dergelijke onderzoek dat in de meta-analyse was opgenomen, waardoor hun heranalyse onvolledig is.
Bovendien hebben de auteurs de “robuustheid” van de conclusies van het artikel bevestigd, terwijl ze een cruciaal feit over het hoofd hebben gezien: dat de meeste onderzoeksresultaten van lage kwaliteit waren en/of een hoog risico op vertekening vertoonden. In tegenstelling tot wat deze onderzoekers lijken te denken, leidt het combineren van veel problematische gegevens niet tot betrouwbare of robuuste resultaten, maar versterkt het vooral de problemen in de data.
© David Tuller voor Virology Blog. Vertaling admin, redactie NAHdine, ME-gids.
