13 oktober 2025.
Eind augustus stuurde ik een brief naar eClinicalMedicine, een tijdschrift van Lancet, over een uiterst gebrekkig artikel met de titel “Effects of therapeutic interventions on long COVID: a meta-analysis of randomized controlled trials.” [‘Effecten van therapeutische interventies op langdurige covid: een meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde studies’]. De studie was een puinhoop. Het concludeerde op basis van ‘zeer betrouwbaar bewijs’ dat oefentherapie effectief was en ‘prioriteit moest krijgen’.
Zoals ik in mijn brief heb aangegeven, hadden sommige van de opgenomen studies niet eens betrekking op mensen met long covid, en bleek het merendeel van het onderzoek van lage kwaliteit te zijn. Het was dus onduidelijk waarom de onderzoekers concludeerden dat er “hoogwaardig” bewijs was voor gezondheidsvoordelen.
Ik verwacht nooit dat vakbladen zich op een gepaste manier gedragen. Maar eerder vandaag ontving ik een reactie. Zoals ze me lieten weten, hebben ze contact opgenomen met de auteurs om een correctie door te voeren Hoe grondig die correctie zal zijn, blijft echter de vraag.
Ze hebben me ook gevraagd om een beleefdere versie van mijn brief in te dienen – een versie zonder ‘beschuldigende of emotionele bewoordingen’ en met een ‘neutrale en op feiten gebaseerde toon’. Vermoedelijk betekent die richtlijn dat woorden en uitdrukkingen als ‘belachelijk’ en ‘kan niet serieus worden genomen’ moeten worden verwijderd – hoe toepasselijk ze onder de gegeven omstandigheden ook mogen zijn.
Hier is het begin van de brief die ik van het tijdschrift heb ontvangen:
“Geachte Dr. Tuller,
Hartelijk dank voor uw melding over de problemen die in het gepubliceerde manuscript zijn geconstateerd. We hebben contact opgenomen met de auteurs van het artikel en zullen een corrigendum publiceren om deze problemen aan te pakken.
Als we uw brief in aanmerking nemen voor publicatie, verzoeken we u vriendelijk om de taal aan te passen aan wetenschappelijke normen en beschuldigende of emotionele bewoordingen te vermijden. De toon moet neutraal en op bewijs gebaseerd blijven.”
(De rest van de brief bevatte meer gedetailleerde technische instructies voor het opnieuw indienen van een minder ‘beschuldigende’ brief.)
En hier is mijn herziene versie:
Aan de redacteur:
Een recent artikel, “Effects of therapeutic interventions on long COVID: a meta-analysis of randomized controlled trials,” [“Effecten van therapeutische interventies op langdurige COVID: een meta-analyse van gerandomiseerde gecontroleerde studies], rapporteerde “zeer betrouwbaar bewijs” dat oefentherapie de gezondheid kan verbeteren en “prioriteit moet krijgen” [1]. Deze meta-analyse is echter gebrekkig, waardoor dergelijke conclusies problematisch zijn.
Ten eerste bevatten de tientallen onderzoeken in de meta-analyse sterk uiteenlopende definities van long covid. In sommige gevallen lijkt het erop dat de deelnemers aan het onderzoek zelfs geen long covid hadden. Een voorbeeld hiervan is een Braziliaanse studie onder “proefpersonen met coronavirusziekte 2019 in de acute fase” [2]. Door onderzoeken met zeer heterogene populaties, waaronder sommige zonder long covid, op één hoop te gooien, wordt het moeilijk, zo niet onmogelijk, om de resultaten van de meta-analyse te interpreteren.
Ten tweede hebben de auteurs zelf vastgesteld dat de in de meta-analyse gebruikte gegevens van twijfelachtige waarde zijn. Ze ontdekten dat volgens Cochrane’s Risk of Bias Tool slechts drie van de opgenomen onderzoeken een “laag risico” op vertekening hadden, terwijl 33 – de meerderheid – een “hoog risico” op vertekening hadden. Hun analyse van de kwaliteit van het bewijs voor de vele uitkomsten, volgens het Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation (GRADE)-kader [3], leverde vergelijkbare resultaten op, waarbij “27% van het bewijs… als zeer laag werd beoordeeld, 57% als laag, 11% als matig en 5% als hoog”.
Gezien deze erkende beperkingen is de zelfverzekerde bewering dat lichaamsbeweging effectief is en “prioriteit moet krijgen” ongegrond, net als de bewering dat deze bevindingen “zeer betrouwbaar bewijs” vormen.
David Tuller
Center for Global Public Health
School of Public Health
University of California, Berkeley
1.Tan C, Meng J, Dai X, et al. Effects of therapeutic interventions on long COVID: a meta-analysis of randomized controlled trials. eClinicalMedicine. 2025;87:103412
2. Rodríguez-Blanco C, Bernal-Utrera C, Anarte-Lazo E, et al. Breathing exercises versus strength exercises through telerehabilitation in coronavirus disease 2019 patients in the acute phase: A randomized controlled trial. Clin Rehabil. 2022;Apr;36(4):486-497.
3. Guyatt GH, Oxman AD, Vist GE, et al. GRADE: an emerging consensus on rating quality of evidence and strength of recommendations. BMJ. 2008;336(7650):924-926.
© David Tuller voor Virology Blog. Vertaling admin, redactie NAHdine, ME-gids.
