Mady Hornig, MA, MD
Columbia University Mailman School of Public Health
New York, NY
17 april 2020
De COVID-19-pandemie veroorzaakt nooit geziene ellende in de VS en over heel de wereld. Het is bijna niet te vatten hoeveel kritieke acute ziekte en sterfte dit nieuwe coronavirus aanricht. De inschatting van wanneer de piek van nieuwe infecties en overlijdens er komt, verschuift duizelingwekkend snel, en we stellen ons voorzichtig de vraag of we de draad van ons normale leven ooit weer zullen kunnen oppikken. Maar veel te veel Amerikanen zullen aan het SARS-CoV-2-virus meer schade overhouden dan wat littekens en een financiële tegenslag. Als de geschiedenis zich herhaalt, dan zullen diegenen die besmet raken met dit nieuwe coronavirus het risico lopen op een ernstige, invaliderende ziekte die Myalgische Encefalomyelitis/chronisch vermoeidheidssyndroom (ME/cvs) heet.
ME/cvs treft bijna 2,5 miljoen Amerikanen en wordt gekenmerkt door aanhoudende ernstige malaise na inspanning, musculoskeletale pijn, hoofdpijn, gastro-intestinale problemen, instabiliteit van het autonome zenuwstelsel en extreme geheugen- en concentratieproblemen (“hersenmist”) 1. Het wordt vaak voorafgegaan door een virusachtige ziekte, maar dan één waar men nooit van herstelt. Hoewel er geen sterk bewijs is dat een besmettelijke ziekteverwekker ME/cvs zou veroorzaken2, meldt 75% van de patiënten een infectieuze episode als uitlokker 3. Tot 12% van de patiënten die infectieuze mononucleose krijgen (meestal veroorzaakt door Epstein-Barrvirus), krijgen vervolgens de diagnose ME/cvs, en bij andere infecties is dit gelijkaardig2. Uit opvolgingsstudies blijkt dat acute ziekte een hoger risico geeft op het later ontwikkelen van ME/cvs. Alhoewel verschillende factoren worden voorgesteld, zoals immuniteit/auto-immuniteit, het metabolisme of het darmmicrobioom, weet men nog steeds niet wat de ziekte veroorzaakt.
Waarom moeten we ons zorgen maken over ME/cvs na COVID-19? Eén reden daarvoor is dat in vroegere studies over patiënten met SARS, MERS, Westnijlvirus en zelfs Ebola langdurige symptomen werden gevonden die lijken op wat men ziet bij ME/cvs na acute infectie, in 11% tot 90% van de gevallen.4,5,6,7 Aangezien er bij deze virale uitbraken minder totale besmettingen waren, werden er ook minder langetermijnonderzoeken uitgevoerd. Het resultaat daarvan is, dat we niet weten welke de risicofactoren zijn die kunnen leiden tot ME/cvs-achtige restletsels. Doordat er steeds meer mensen besmet raken met het nieuwe coronavirus, hebben we nu de unieke kans om proactief onderzoek te gaan doen, om te voorkomen dat mensen na COVID-19 langdurig ziek blijven. Dit onderzoek zou ook een groot bijkomend nut hebben: de resultaten zouden ook miljoenen Amerikanen helpen die al ME/cvs hebben.
Nog een reden tot bezorgdheid is dat men nu al, voor een ziekte die pas 4 maanden geleden opdook, bewijs heeft van aanhoudende neurologische problemen – veel meer dan wat te verwachten valt na een lang verblijf op intensieve zorg of aan de beademing. Volgens één studie had een derde van de COVID-19-patiënten bij ontslag uit het ziekenhuis nog last van desoriëntatie, ernstige aandachtsproblemen of problemen met de motorische reactie.8
En nog een reden is het ongewoon hoge aantal COVID-19-patiënten met neurologische symptomen tijdens de acute infectie – 36% in één bepaalde studie. Diegenen met ernstigere acute ziekte door COVID-19 hadden meer neurologische problemen.9 De neurologische kenmerken van COVID-19 gaan van verstoorde reuk- of smaakzin tot agitatie, verwardheid, bewustzijnsstoring, tragere hersengolven (EEG-bewijs van globale hersendisfunctie), epileptische aanvallen en ischemische beroertes. 8,9 Eén studie toonde aan dat het virus aanwezig was in het cerebrospinale vocht en dat er hersenontsteking (encefalitis) aanwezig was. Nog een studie vond een mogelijk verband met Guillain-Barrésyndroom, een auto-immuunaandoening die de perifere zenuwen aanvalt, zorgt voor verminderde spiercontrole en ook voorkomt bij andere virussen.11 Ook flauwvallen – meestal in verband met een bloeddrukval – wordt gerapporteerd.12 Vooral dat flauwvallen is zorgwekkend, omdat de ACE2-receptor die SARS-CoV-2 gebruikt om onze cellen te infecteren, wellicht de oorzaak is van een courant probleem bij ME/cvs dat Posturaal Orthostatisch Tachycardiesyndroom heet. Gastro-intestinale symptomen van COVID-19 – diarree, gebrek aan eetlust, pijn – doen ook denken aan veel voorkomende symptomen van ME/cvs. Hoewel het mogelijk is dat het nieuwe coronavirus direct bijdraagt aan deze klinische fenomenen doordat het cellen infecteert die aanwezig zijn in het zenuwstelsel, kent men intussen ook al de indirecte processen die verband houden met de ernst en de dodelijkheid van COVID-19, waaronder stimulatie van abnormale productie van immuunmoleculen (“cytokinestorm”)13 en verstoring van de bloedstollingsmechanismes (coagulopathie, vasculopathie).14 Antwoorden op deze vragen over mechanismes zijn daarom niet enkel belangrijk voor de langetermijngevolgen van COVID-19 en het risico op ME/cvs, maar ze zijn mogelijk ook heel nuttig voor het vinden van nieuwe behandelingen die de ernst van de acute ziekte kunnen verminderen.
Een kwart van de mensen met ME/cvs zijn aan huis gebonden of volledig bedgebonden.3 De meeste patiënten herstellen niet. De persoonlijke kost voor deze mensen en hun familie is enorm. De economische tol van ME/cvs loopt jaarlijks op tot $51 miljard per jaar , waarvan $14 miljard gaat naar medische kosten en $37 miljard opgaat aan verloren productiviteit.15 Gezien de ongekende impact die COVID-19 zal hebben op het stilvallen van onze economie, en de tol van ME/cvs op de levenskwaliteit, moeten we alles op alles zetten om deze ziekte te voorkomen.
ME/cvs is een veel te weinig bestudeerde, aanhoudende, ernstige ziekte met een enorme individuele en maatschappelijke tol. Ze wordt vaak uitgelokt door acute virale episodes en dook ook op na andere ernstige coronavirusinfecties. Investering in onderzoek naar het verband tussen SARS-CoV-2-infectie en ME/cvs is hoogstnodig en uiterst nuttig. Doordat het aantal gevallen zo groot is, over een zo korte tijdspanne, is zulk onderzoek uitzonderlijk goed op zijn plaats om ons snel een antwoord te geven op de vraag waarom sommige mensen vatbaarder zijn om ME/cvs te krijgen na besmetting met het nieuwe coronavirus, terwijl anderen het niet krijgen. We kunnen ervan leren hoe we langetermijngevolgen zoals ME/cvs kunnen vermijden, én we zouden ook kunnen ontdekken hoe we ons kunnen wapenen tegen mogelijk dodelijke virale infecties.
Referenties
1. Institute of Medicine. Beyond Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome: Redefining an Illness. Washington (DC); 2015.
2. Hickie I, Davenport T, Wakefield D, et al. Post-infective and chronic fatigue syndromes precipitated by viral and non-viral pathogens: prospective cohort study. BMJ 2006;333:575.
3. Pendergrast T, Brown A, Sunnquist M, et al. Housebound versus nonhousebound patients with myalgic encephalomyelitis and chronic fatigue syndrome. Chronic Illn 2016;12:292-307.
4. Hui DS, Joynt GM, Wong KT, et al. Impact of severe acute respiratory syndrome (SARS) on pulmonary function, functional capacity and quality of life in a cohort of survivors. Thorax 2005;60:401-9.
5. Garcia MN, Hause AM, Walker CM, Orange JS, Hasbun R, Murray KO. Evaluation of prolonged fatigue post-West Nile virus infection and association of fatigue with elevated antiviral and proinflammatory cytokines. Viral Immunol 2014;27:327-33.
6. Lee SH, Shin HS, Park HY, et al. Depression as a Mediator of Chronic Fatigue and Post-Traumatic Stress Symptoms in Middle East Respiratory Syndrome Survivors. Psychiatry Investig 2019;16:59-64.
7. Wilson HW, Amo-Addae M, Kenu E, Ilesanmi OS, Ameme DK, Sackey SO. Post-Ebola Syndrome among Ebola Virus Disease Survivors in Montserrado County, Liberia 2016. Biomed Res Int 2018;2018:1909410.
8. Helms J, Kremer S, Merdji H, et al. Neurologic Features in Severe SARS-CoV-2 Infection. N Engl J Med 2020.
9. Mao L, Jin H, Wang M, et al. Neurologic Manifestations of Hospitalized Patients With Coronavirus Disease 2019 in Wuhan, China. JAMA Neurol 2020.
10. Yan CH, Faraji F, Prajapati DP, Boone CE, DeConde AS. Association of chemosensory dysfunction and Covid-19 in patients presenting with influenza-like symptoms. Int Forum Allergy Rhinol 2020.
11. Zhao H, Shen D, Zhou H, Liu J, Chen S. Guillain-Barre syndrome associated with SARS-CoV-2 infection: causality or coincidence? Lancet Neurol 2020.
12. Tape C, Byrd KM, Aung S, Lonks JR, Flanigan TP, Rybak NR. COVID-19 in a Patient Presenting with Syncope and a Normal Chest X-ray. R I Med J (2013) 2020;103:50-1.
13. Vaninov N. In the eye of the COVID-19 cytokine storm. Nat Rev Immunol 2020.
14. Zhang Y, Xiao M, Zhang S, et al. Coagulopathy and Antiphospholipid Antibodies in Patients with Covid-19. N Engl J Med 2020.
15. Bae J, Lin JS. Healthcare Utilization in Myalgic Encephalomyelitis/Chronic Fatigue Syndrome (ME/CFS): Analysis of US Ambulatory Healthcare Data, 2000-2009. Front Pediatr 2019;7:185.
© Mady Hornig voor Solve ME/CFS Initiative. Vertaling Abby, redactie Zuiderzon, ME-gids.
